Лист по лист

2012-05-18T02:11:00.001-07:00

МИСИРКОВ И ЕДНО ГРАНЧЕ ВРБОВО...

Убава вест пристигна од Брно: го превеле Крстета наш, Петков Мисирков, на чешки јазик. Мал подвиг на група еминентни чешки слависти, под водство на нашиот Иван Доровски, професор и академик, незаменлив мост меѓу македонските и чешките современи културни релации.
          Токму тој, Доровски, испраќајќи ми ја убавата вест, ме замоли да сторам нешто, колку-толку, да се слушне за тоа и во македонската јавност. Колку што можеше и колку што имаше интерес во медиумите, се стори нешто, речиси како да не е без ич. Оти тој ден, кога требаше да се објави веста за објавувањето на Мисирков на чешки, во културните рубрики на нашите весници (се подразбира белки, не на сите) примат имаше, на пример, најавата на концертот на еден армоникаш. За приматотот армоникашот нема ни два грама вина, а за вкусовите на уредниците, нели, не се дискутира, уште од стари, римски времиња.
          Е сега, зошто ваквото барање на прескромниот професор Доровски. Самиот ми пишува, а нема кој да не знае, дека тој воопшто не е суетен и дека е престар допрва да се ,,афирмира” со вести од пет-шест реда во јавноста. Но, го додава и најважното, мотивот да се објави дека Мисирков е објавен на чешки. Барале, имено, ама не добиле ни скршена пара од македонското Министерство за култура за реализација на овој проект и еве, сега, нека се знае, дека Мисирков, сепак излезе на чешки. Дека победи љубовта и приврзанста кон делото на Мисирков на групата ентузијасти кои сами, со лични средства, успеаја да им овозможат на ,,Македонцките работи” да проговорат на чешки.
          И?
          Да се спомнува ли сега веќе пример со вредноста на макар едно гранче од монументалните врби вардарски, еден од најновите проекти на истото тоа министерство на кое не му се нашло некој денар за Мисирков? Искрено, не сум љубител на толку масовното, до крајно банализирање, на таквите споредби. А знам, од друга страна, како што знае секој од нас кој чекори по оваа земја, дека скудни се времињава што ги живееме, се нема и за многу поважни нешта (божем пак културата тука се есапела за нешто важно!?) Знам, како што знае секој да се доталка до сонот во скудниве времиња, дека нозете се протегаат колку што е долга чергата, што во стварноста што ја живееме некој злобник може да ја сфати за културата ќе има толку повеќе пари, колку што ќе има помалку гранчиња на монументалните вардарски врби. Да има што да мрда и во реката на која и се гордееме, а не само во оние брзозборките за мрдањето на врбата на врв брдо…
          Во меѓувреме, сите видовме: за Крстета наш, Петков Мисирков, во анкетите најзнаменитиот Македонец на дваесетиот век, немаше место меѓу толкуте големци на плоштадот Македонија. Таму му му личело, преку мостот, меѓу МАНУ и Институтот за македонски јазик. Таму му личело и на неговиот голем следбеник, професорот наш Блаже Конески. Шуќур што и таму се нашло место за нив, ептен да не им се згази и вредноста, и достоинството. Oстана, раката на срце, и она спомениче на Мисирков стуткано зад Триумфалната ни порта, на кое, човек кога ќе му се доближи, сепак ќе го прочита прашањето: шчо напраифме и шчо требит да напраиме за однапред? Ехеееееј, уште колку останало и уште колку се трупа! Некој беше рекол дека за да има плодови, дрвото треба најпрвин треба да расцути напролет. Ние како да имаме премногу јалови дрва, што не цутат.
          Нека се потсети при крајот: нашата држава не е толку безмилосно спрема Крстета наш, Петков Мисирков. Неодамна на пример, го помогна издавањето на неговиот дневник (од 5.7 до 30.8.1913) објавен двојазично (на македонски и бугарски јазик) и подготвен од државните архиви на Македонија и Бугарија.
          Значи, Мисирков се појави на чешки јазик и тоа е, за среќа, свршена работа. Дали тоа ќе припомогне за каква-таква промена на хиерархјата на вредностите тука, кај нас, времето ќе каже и покаже. Мисирков, онака стуткан, зад Триумфалната ни порта, како да бара збор, ама никој не го забележува меѓу толкуте шмизли, мачки, бикови и бујно разлистани врби. Иако во последно време мнозина ја прекоруваат тишината, таа не е баш безгласна и понекогаш повеќе кажува од празното дрдорење на гласноговорниците на политичките табори. Времето на Мисирков и на неговите вистински следбеници не што не поминало, ами – допрва доаѓа.

2012-05-18T02:07:00.001-07:00

НОВОТО ВРЕМЕ

на внука ми Јана

Ќе да станавме старудии

штом се’ почесто велиме:

во наше време, на времето...

(демек: било вака, саде ќеифови,

било онака, ѓоа неповторливо

и оди нека не убеди некој дека

не било така, а било што било,

ја било ја не било, сојкино крило!)

Времето, се разбира,

се мери со часовници

- песочни часовници,

ѕидни часовници, будилници,

соларници, дарвили од

пазаришните тезги во Трст,

копии верни на оригинал ролекси

од Капали чаршија во Истанбул...

Часовниците (добро де, и календарите!)

го делеле времето

на старо и на ново време.

Разни делења и делачи на времето

се изнакотија на дуњава.

Вреето сега само си се покажува

на мобилните телефони

и јас убаво видов дека тој ден

повикот стигна точно во 16:44.

Барав сенка во ранопролетниот ден,

Денот на македонската азбука

уште и Ден на слободата на зборот.

Од Прага, син ми тукуречи низ песна,

ми јави: роди се Јана убава...

Пред половина ччас, вели, нашата убавица

на сонцето му го подари првиот детски плач,

а јас мигум поитав да ја приложам

и сопствената, веќе старечка радост.

Видов како една бела гулабица

кинисува на почесен лет

од скопскиот Камен мост

до Карловиот мост во Прага.

И го сетив мигот на доаѓањето

на новото време: тоа да ти било

баш тогаш кога синовите стануваат татковци!

Подостарен во новото време

од раздалеч ме допира, ме гали

првата насмевка на внуката.

Ги слушам свечените сирени

на белите лаѓи во Влтава

и итам, итам, да не задоцнам

во новото време. Во новото време,

ту на Храдчани, ту на скопското Кале,

една најубава внука

и еден седокос дедо

ги бројат ли, бројат

сите ѕвезди на небото,

сите до една

и од нив прават ли, прават

нови срценца.

2012-05-11T04:55:00.002-07:00

ТИШИНАТА, НЕБИДНИНАТА И ЦРНОТО СОНЦЕ

Мнозинa од нас тука, збрани во чест и слава на Ацо Шопов, лично го познаваа големиот поет. Повеќето прочитале се' што напишал тој, а и што е напишано и речено за него. Можеби затоа и верувам дека на ваква прилика и на ваков состав најмногу и прилега тишината - онаа тишина што Ацо Шопов прв ја откри во нашата поезија и која дури сега, во општата фејсбуковска и твитерска дрдорливост, ни го открива сето свое значење, ни открива всушност, дека не се наоѓа подобар и поумешен говор од говорот на тишината. Мислата како повеќе да одекнува ако не се каже, ако се одмолчи. Онаа мисла која кај Ацо Шопов никнуваше од бескрајните длабочини на празниот лист хартија.

Ако моќта и припаѓа на тишината, што тогаш со зборовите, зошто служат зборовите? Па, зборовите служат да се пишуваат песни. Зад нив, секако, не стои само тишината,ама ние, од пуста мрза, често и не знаеме што стои зад тишината и зад зборовите. А ретко, ептен ретко запнуваме да ја откриеме јатката на зборот и што има во неа.

Од зборовите се создаваат стихови, а од стиховите песни, сите песни на овој свет. Но, само кај вистинските и големите поети, каков што несомнено е Ацо Шопов, некои стихови звучат како цела песна. Спомнете си само: Океанот е мал, човекот е голем. Или: Кој ни ја досуди таа небиднина -да бидам стебло, да бидеш песна; Или: ( Човеку) птицо претворена во ѕвезда, кој мисли дека те сфатил не знае што е бездна. И така натаму, и така натаму. Набројувањето би било долго.

Од неговата рана младост, скоевска и партизанска, до 20 април 1982-та, поминаа многу историски татнежи и светкавици, се отвораа и многу темнини низ кои требаше да се врви. Ацо Шопов си ја чуваше светлината и си ја носеше длабоко во себе, како и тишината. Нека не се сфаќа како пригодничарски исказ верувањето дека таа светлина и ден денес штедро не' озрачува сите нас - неговите поклоници и следбеници.

Ацо Шопов прв објави стихозбирка во слободна Македонија, онаа Македонија за која веруваше дека е судбина на светот, а светот судбина на Македонија и денеска таа македонска слободаска поетска прворожба не може да се есапи само за прост и празнозначен факт. Попрво ќе да беше тоа неговиот прв чекор кон иднината, кон веќе спомнатата тишина. Потем прв и единствен ја препозна небиднната, и го крена дулачето, и ја откри ликата. Среде небиднина знаеше да ни каже што ќе ни се случи вчера и што ни се случило утре. Среде небидниа, потем, тивко, тивко излегуваше од сонот, за в мугри да го препознае и црното сонце. И се' така, верувајќи дека сите реки и мориња имаат и друг брег. Се' така, знаејќи, и од сопствениот опит, дека поезијата - како и секоја вистинска уметност - е напор, тежок напор. Некој беше рекол дека пишувањето поезија е, всушност, увежбување на смртта.

Со заминувњето, пролетта 1982-та, Ацо Шопов стана првиот класик на повоената македонска литература. До крај и остана верен на поезијата, нескршливо верувајќи дека токму поезијата ги достигнува највисоките висови на јазикот.

И тишината, и небиднината, и црното сонце, се' што создаде Ацо Шопов се неодминливи знаци на една поетска великост, знаци на зрелост кои беспоговорно сведочат дека се' што ќе биде сработено и стокмено како што треба, се претвора во спомен, станува трајна вредност. Наспроти сите морници на новите времиња во кои не се баш и реткост обидитите значајни писатели да се тутнат во заборавот и тоа не со критика и превреднување, ами со неподнослива леснотија на едно ирационално самоволие.

Нема кој да не знае дека Ацо Шопов, поетот на кој денеска уште еднаш му се поклонуваме, беше душа човек. Сушта потврда на тоа дека поезијата е еден вид душа искажана со јазикот.

Ристо Лазаров

3 maj 2012.

„Ситночекорка” - нова стихозбирка од Ристо Лазаров

2012-03-19T09:21:00.001-07:00

Скопје, 15 март 2012 (МИА) - „Ситночекорка” е насловот на новата стихозбирка на македонскиот поет Ристо Лазаров.

Книгата ја објави „Дијалог” од Скопје, одбележувајќи 40 години од појавата на првата стихозбирка на овој автор „Ноќна птица во паркот” (1972).

„Ситночекорка” е дваесетта поетска книга на Лазаров. Во 2009 година „Дијалог” ги објави неговите „Избрани дела” во четири тома.

Ристо Лазаров е добитник на највисоките книжевни признанија кај нас, меѓу кои и наградите „Ацо Шопов” на Друштвото на писателите на Македонија и „Браќа Миладиновци” на Струшките вечери на поезијата. Негови песни се застапени во сите антологии на новата македонска поезија презентирани во светот, а посебни книги од неговото творештво се објавени во Русија, Австралија, Албанија, Србија, Англија, Словенија и Чешка.

„Ситночекорка” се појави во рамките на новата поетска едиција на „Дијалог“ со наслов „Синтези”. Во првото коло на „Синтези” покрај “Ситночекорка” од Ристо Лазаров, наскоро ќе бидат објавени и стихозбирките „Грабнувањето на Европа” од Иван Џепароски, „Будност” од Весна Ацевска, „Подарен сон” од Ресул Шабани (двојазично, на албански и македонски) и „Моите веди” од Вера Чејковска.

ВЕЧНОТО ПОЧИВАЛИШТЕ НА ЈОСИФ БРОДСКИ - Венеција, Сан Микеле, 28 април 2011

2011-05-02T13:17:00.000-07:00

ПЕСНИ СО ТРПКИ, САМОНАПИШАНИ

2010-11-23T13:52:00.000-08:00

Кога се спријателивме, скоро пред половина век, тој беше во неговиот Студентски збор, јас во мојот Млад борец; Струшките вечери на поезијата, на пример, само што проодуваа; Малку потоа, во иста година, тој киниса по неговиот Пат до летото, а јас си ја најдов својата Ноќна птица во паркот. И така, стих по стих, книга по книга, стасавме до кајшто стасавме. Ако некој тогаш ни кажуваше какво дереџе ќе дочекаме - да ни го одрекуваат дури и јазикот на нашиот прв детски плач и на нашите први стихови и дека ќе стасаме во некој предел во кој веќе ќе ги нема Млад борец и Студентски збор, немаше да му веруваме и ќе го исмејувавме, како што тој сега, скриен во некоја ѓаволска дупка, ги исмева нашите младини. Нејсе, тоа што веќе не е не значи дека не било, а тоа што еднаш се врежало во нас, ако се врежало асолно – никогаш не се зарежува. Сега сме само троа постари (на Кавказ сепак се уште би биле внуци), сетики сме и малку поумни, а секако сме посами, со нашата раскрилена илузијаод будниот сон со кој го прелетав животот, како што вели во една од најновите песни Петре Бакевски.

Значи, драги пријатели, тука сме во чест на најновите песни на Петре Бакевски, стокмени и спастрени меѓу кориците на неговата 26-та, повторувам 26-та стихозбирка Спитомен предел од болка. Плус расказите, новелите, романите, критиките. Петре Бакевски цел живот пишува ли пишува, знаејќи дека без тоа би бил прогонет од самиот себе, како што мудро беше рекол некој. Севезден да пишуваш, во случајов на Петре Бакевски недвосмислено значи и да освојуваш нови врвови, се’ до врвот на болот. На тој врв, како што веќе е запишано, зборот се болува, а болот се зборува. Од тој врв, развејувајќи го својот поетски барјак, Петре Бакевски ќе ни соопшти: Во душата солзев, солзев! Врвот не е само за триумфални танци, на врвот може да се стаса во невреме и дури тогаш човек може да стане свесен дека е баш во времето, не само во своето време. Го снемува моето време – вели Петре Бакевски, потсетувајќи не’ дека има и ќе има и разминување со времето. Сам со својот душобол и судбобол, поетот поставува бедем од зборови и сака да го одбрани светото право на бол и збор, да го одбрани од оние де, знајни тајкунски гракачи коишто ги боли само увото и петата и кои никогаш нема да ја разберат и распознаат вистинската болка.

Има песни за кои се вели дека се пишуваат сами, а не отшто некој однапред смислил и посакал. Само критичарите не можат, а можеби и не сакаат да разберат, отшто и меѓу нив има ајле тврдоглави, дека метафорите и сите други алатки во таквите песни, често се случајни. Песните во кои уште не прв поглед се гледаат и се чувствуваат трпките, без исклучок се такви песни – сами напишани. Песните во Спитомениот предел од болка се такви песни, песни со трпки, самонапишани, песни што никако не се осмислуваат, ниту посакуваат однапред. Oд друга страна пак, песните со трпки не поднесуваат дистанца: денешниот бол, имено, не се остава за утре – и отшто нема да биде истиот, и отшто не знаеме што носи утрешниот ден. Однапред неосмислените и песните без дистанца, затоа, најчесто се – потресни песни, како најновите песни на Петре Бакевски во кои и паднатите ѕвезди знаат повторно да светнат.

Ќе повторам: од својот прв стих Петре Бакевски се качува, угоре кон врвот. И сал туку се прашува: каде е и каков е врвот, како се стасува до врвот, како оној Сизиф ли? Сега, по половина век немирни одгатки, баш во Спитомениот предел од болка, ќе каже:

Најпосле сознав – животот ти бил секогаш занесно итање

во пресрет на себеси!

Книгата во чија чест вечерва сме збрани овде е своевидна антологија на болката, сликовит сумарум и зрел показ на моќта на зборот и длабочината на поетската мисла, на нејзиното разгранување и тревожниот екот на дамарите. Во неа е збрано сето искуство и авторска мајсторија на Петре Бакевски, во неа ја клокоти, ја спокојно тече, според закономерноста на наизменичноста, сето што оставило белег во животот на поетот.

А ќе влезе читателот во оваа книга, а ќе се почувствува како во соба на осаменик која повикува посетители, со кои и да се пречека судбината, да се истрае при пречекот:

Aх, громови и грмежи, да се истрае, да се истрае!...

Па, секогаш така било, така било...

Едноставно и природно – си ја пречекуваме судбината.

Да се пречека судбината и сопствената болка да се носи во себе, да се носи со себе и со неа самата. Да се пречека судбината со грстови древни зборови и со плетенки од магични знаци.

Влегувајќи, чекор по чекор, во спитомениот предел од болката Петре Бакевски, ние се’ повеќе се уверуваме дека поезијата е сепак нешто друго, нешто сосема поинакво и скраја од школските и тнр. учени поетски навеви. Некој не слулчајно беше бил рекол дека поезијата е нешто друго во однос на се’. Среде поетските предели на Бакевски ние длабоко осознаваме дека баш приврзаноста кон поезијата е изворот на секоја болка, иако денеска не е ништо особено да се биде поет. Ама е неопходно. Баш денес, кога животот со својата апсурдност ја шие литературата. Баш денес, кога е сосема очигледна пропаста на претсказанието дека еден ден сите ќе пишуваат поезија, денес, кога сакаме да веруваме дека ќе се најдат и повеќемина јунаци кои ќе читаат поезија. Спитомениот предел од болка на Петре Бакевски ни ја враќа вербата во поезијата и несомнено го заслужува ентузијазмот на новите генерации читатели.

Самиот поет Бакевски е на таква возраст што совршено добро знае дека и најискрените егзалтации бргу-бргу ќе стивнат и тој, на крајот, пак ќе остане сам во неговиот спитомен предел, каде што уште понастојчиво ќе го бара здивот на новите поетски авантури и азимутот на новите висови. Наша е привилегијата и задоволството да бидеме современици на овие возбудливи и оригинални, мошне високи поетски домети во нашата книжевна ризница. Од поет од калибарот на Петре Бакевски, кој има неприкосновено место во македонското поетско братство, може да очекуваме нови поетски дарови на коишто ќе им се восхитуваме исто како и на песните од Спитомениот предел од болка. Додуша, сега е во мода восхитувањето од самобендисаните и самопрогласените, естрадни стручњаци за доброто на народот. Но, секој кој малку од малку се разбира во мода знае дека таа е минлива, а на уметноста, значи и на литературата на Петре Бакевски и припаѓа долгото траење и иднината. Како што секој кој малку од малку се разбира од предели, совршено добро знае дека во Спитомениот предел од болка на Петре Бакевски не се оди туку така, на пикник, туку на средба со длабинска проекција на битието и истрајбата.

----------------------

Изговорено на 16 ноември 2010,

на промоцијата на Спитомен предел од болка

од Петре Бакевски

СТРВНА, А ОМЛИТАВЕНА ГОЛЕМА РИБА

2010-11-21T19:09:00.001-08:00

Глобализацијата и јазикот

Одите и триумфализмот со кои беше најавувана ерата на глобализацијата, полека се заменуваат со посмртни маршеви. Напернатите ултралиберали кои самоуверено и самобендисано се расфрлаа со волшебни стапчиња и спасоносни формули, почнуваат да ги наведнуваат главите пред стварноста која мнозина ја именуваат и како пропаст. Сакале-нејќеле, новите центри на моќта увидуваат дека парите и моќта што тие ја пружаат не се бесконечни. Пазарот, како основно средство на глобализацијата, се разнишува. Се демаскира и фактот дека големиот капитал поседува и пазарни новинари и медиуми, наемни мислители и верни бранители на новиот систем на нееднаквоста. Изминува рокот на траење на зашеќерените приказни. Се гледа дека пропагираната еднаквост на шансите, всушност, значела, во ист кафез да заклучите лав и зајак, па нека уживаат во натпреварот и се разбира нека победи подобриот. Приказната за еднаквоста на шансите не им значи ништо на луѓето кои повеќе од една година упорно протестираат пред парламентот на Македонија. Нив, по 25 години поминати на работа, транзицијата ги исфрлила на улица и не бараат ништо освен работа. На новите господари на светот не им е мило што се поуверливо се покажува дека нивниот волшебен напиток не е за сите луѓе, дека за мнозина тој може да биде и отровен. На новите господари на светот не им е мило што и покрај се што преку масовните медиуми беше направено за масовно покорување на духот, се распламти разногласие и жестоки полемики. Досетливи, какви што ги дал господ, новите господари на светот сега мрморат дека веќе и не е толку важна демократијата, колку што е важна глобализацијата. Новите господари на светот сакаат да се помириме со доминацијата на незнаењето, но, тоа, сепак, ќе врви малку потешко.

Глобалистичките ветришта не се нов, современ феномен, само што порано тие поинаку се именувале. Виорите на глобализацијата силно удирале и оставале видливи лузни и врз лицето на духот. Јазикот, како живо суштество, исто така е изложен на овие сурови ветришта, а речиси 4000 јазици во светот ја доживеале судбината на малата рипка која завршила во стрвните усти на големата риба. Но, има и пргави и жилави рипки, кои знаат да ја искористат својата поголема подвижност и да и избегаат од пред нос на големата, омлитавена риба. Во тоа катадневно надитрување што се вика и борба за опстанок, се раѓааат и нови вредности.

Еве, на пример, цели пет века од таканареченото Отоманско историско време во мојот мајчин, македонски јазик – како зрна песок во клепсидра – влегувале туѓи зборови. Како резултат на тој процес, денеска во моите песни, на пример, ќе ги сретнете и овие зборови: ишарет, риџа, мерак... Нашите лингвисти нив ги нарекуваат архаизми, а тие зборови мене ми служат за нагласување на колоритноста на мојот сопствен јазик. Во најкуси црти, ете тоа е влијанието на петвековниот бран на тогашната глобализација врз јазикот на мојот мал, денес уште и уситнет народ. Сакам да речам: бил и поминал тој бран, а јазикот на мојот мал народ си опстана, ами како.

И денес, во истиот тој мој мајчин јазик – пак како зрна песок во клепсидра – влегуваат туѓи зборови. Во моите песни нив ги нема, ама јазикот на помладите и најмладите не може да се замисли без таргети, дилови, стеџови, бекстеџови и други англизми, за кои, во речниците си постојат и прекрасни македонски зборови. Во некое идно време овие туѓи зборови ќе служат за нагласување на колоритноста на мојот мајчин јазик.

И така, оттука до вечноста. Како што ќе доаѓаат нови глобализации, секогаш поинаку именувани, ќе се обновува и своевидниот двобој на наслагите што ги оставаат тие во дамарите на јазикот, некако слично на холестеролот и другите масти што се таложат врз крвните садови. Во тој историски процес несомнено се збогатува јазикот, па и мојот мајчин јазик. Само што никогаш не треба да се заборави дека од многу глава боли, па и од многу туѓи зборови во ризницата на еден јазик. Баш како што е неопходен таканаречениот добар холестерол во крвта и баш како што е фатален зголемениот лош холестерол.

Во рабрануваниот океан на глобализацијата, на малите јазици им е судено да пливаат до изнемоштеност, ако сакаат да опстанат и да ја сочуваат својата самосвојност. Без разноликоста на јазиците, сите бранови би стивнале и сиот живот би станал едно огромно мртво море. Новите глобалисти не поднесуваат ни разноликости, ни полемики, ами безпоговорна еднонасочност. Тие од брегот сеирџиски го гледаат во морето само големиот бран – не знаат или не сакаат да знаат дека има и помали бранови и најмали бранчиња. Кога такви незнајковци во продавница за сувенири ќе купат од оние руски дрвени матушки, воопшто и не помислуваат дека кога ќе ја отвориш најголемата, во неа има и помала, и кога ќе ја отвориш помалата во неа има и уште помала, и се така до најмалата. Новите господари на светот многу би се радувале кога светот би го доживувале само на прв поглед, како нив. Кога би ги гледале само големиот бран и големата дрвена матушка. За среќа постои и она што секогаш и не се гледа на прв поглед. И ќе постои, наспроти дребноста. Така некако е и со јазиците. Та, сите ние знаеме колку големи дела се напишани и на таканаречените мали јазици.

Забрането е внесување на тажни мисли.

2010-11-21T19:02:00.001-08:00