Лист по лист (блог)
ИНТЕРВЈУ
23.08.2008.13:54 Filed in: Ars
Poetica
Интервју објавено во "Дневник" на 23. август 2008:
РИСТО ЛАЗАРОВ, ДОБИТНИК НА НАГРАДАТА „БРАЌА МИЛАДИНОВЦИ“ НА СТРУШКИТЕ ВЕЧЕРИ НА ПОЕЗИЈАТА
Некои писатели се попознати од нивните дела
Поетот Ристо Лазаров ја напиша најдобрата поетска книга кај нас во минатата година - „Среде“ и за неа ја доби наградата „Браќа Миладиновци“ на Струшките вечери на поезијата. Во неговиот импозантен творечки опус се дваесетина книги што критиката ги оцени како мошне значаен придонес не само во современото македонско поетско творештво. Преведени се на англиски, руски, словенечки, чешки, албански и на бугарски јазик.
СЛЕДБЕНИКОТ НА ОПИТОТ НА БЛАЖЕ КОНЕСКИ
Да се добие награда за најдобра книга издадена последнава година секако е голем и значен настан за еден автор. Колку наградата ја доживувате како признание за севкупното творештво, а колку одвоено, како признание за поетската книга „Среде“?
- Веројатно и едното и другото, ако не се игнорираат годините што ги носам на плеќи, а и бројот на објавените книги. Со наградите никогаш не сте начисто: некогаш порануваат, некогаш доцнат, ама, ете, доаѓаат. Ем малку да не' разгалат, ем малку да ни ја поткренат самодовербата, во овие кошмарни времиња да ни дошепнат дека се' уште има надежи и за поезијата и за поетите. Во случајов, многу ми е мило што токму на книгата „Среде“ и' припаднаа почестите на наградата што го носи името на знаменитите и неодминливи стружани, браќата Миладиновци. Не отшто е моја најнова книга, колку затоа што низ процесот на нејзиното создавање ги доживеав највозбудливите соочувања со зборовите и нивното редење, најмакотрпното цедење на зборовите и нивното значење.
Како Вие, како автор што со децении е присутен на литературната сцена, ја доживеавте наградата?
- Искрено: како честит напор на жирито да и' стави точка на една серија прескокнувања на кои човек едноставно се навикнува и потоа, по дваесет објавени книги, и не му е многу гајле за наградите. Со наградите е така, ви значат нешто кога ги немате. И многу помалку ви значат кога ги имате. Мене, лично, најмногу ме обврзува името на наградата, пиететот што го имам кон подвигот на нашите вистински преродбеници, Димитрија и Константин Миладинови. Еве и во мигов ми го поткрева вознесот волшебната шупелка од песната на Константин. Се' друго во стилот „признание за досегашното творештво“ и „поттик за нови творечки напори и дострели“ е толку излитено што ми е непријатно да го ставам и во наводници.
Од каде токму овој наслов на вашата најнова книга?
- Од средиштето на животот, таму каде што се откриваат и зборовите и песните. Јас сум приврзаник и следбеник на опитот на Блаже Конески за откривањето на песната и не верувам дека песната може да се измисли. Од пресудна важност за песната е длабочината на животот од кој таа извира.
Каде Вие ја сместувате книгата „Среде“ во својот творечки опус?
- Повеќе, многу повеќе сакам да го препознавам местото во вредносниот систем на туѓи, а не на моите книги. Сеедно што сум веќе во тие години кога некои работи полесно се препознаваат и распознаваат. „Среде“ е последна книга од мојата трилогија (заедно со „Ненадејна“ и „Чехопек“) напишана во терцини. Сите три книги содржат по седум циклуси од по седум песни со по седум терцини.
Кога е човек среде, мисли ли на делби?
- Не секогаш. Среде може да биде (и во случајот е) и напор да се опстане во кохезивната јатка, а може да е и скровито или ачик место на спојување на две во едно. Што не значи дека сме скудни и дека не не' бидува за делби. Тамам ќе помислиме дека делбите си заминале во минатото, веднаш ќе се види дека минатото, всушност, не престанува. Иднината ретко кој ја споменува.
УМЕТНОСТА ЗАГРАДЕНА СО ПРОЅИДЕН ШМИНКЕРАЈ
Парите и политиката се' повеќе стануваат симболи на новото време. Уметноста се фрла на маргините. Има ли надеж за уметноста, за поезијата?
- Денес врие од сурогати, најмногу таму каде што е моќта и каде што се бараат само верни песови на кои, како што е редот, одвреме-навреме ќе им се фрли понекоја коска. На уметноста и' е наменет празниот простор, заграден со проѕиден шминкерај. Колку повеќе слаткоречиви фрази за уметноста како главен потпорен столб на нашата национална афирмација во светот, толку повеќе уметници не можат да живеат од својата уметност. Дочекавме некои наши писатели да се попознати од нивните дела. Загрижувачки малку се чита, загрижувачки и понижувачки се тиражите на нашите книги. Никој ништо не чита, па и писателите не се читаат меѓу себе. Не читаат и оние што купуваат книги. Сепак, не е попусто предочено дека луѓето еден ден можеби ќе престанат да читаат поезија, но никогаш нема да престанат да ја пишуваат. Наспроти сите црни пророштва за умирањето и исчезнувањето на уметноста, поезијата сепак ќе преживее. А тоа значи, ништо нема да исчезне.
Струшките вечери на поезијата годинава се обидуваат да и' го вратат сјајот на манифестацијата. Каква е иднината на СВП како афирматор на нашата книжевност и култура?
- Незаменлива, навистина незаменлива улога одиграа Струшките вечери на поезијата, извишувајќи се во наше највисоко и најскапоцено духовно светилиште. Од Струга, од Мостот на поезијата, потече големата и непресушна река на афирмација на македонската литература и култура. Затоа и не можам да се изначудам дека денес, по половина век на СВП, кај нас не може или не се сака да се согледа нивното незаменливо место во афирмацијата на нашето книжевно творештво. Струшките вечери ги покренаа самите писатели. Самите писатели ја носеа на плеќи и организацијата на поетска Струга и ги остварија нејзините најблескави изданија. Наеднаш, поради некакви законски и административни одредби, се случи Струшките вечери да зависат само од културната бирократија. Демек, биле национална институција, Министерството за култура ги помагало, па затоа и министерот требало да го именува составот на управата на поетска Струга. Време е и покрај законските јазли, поетска Струга да им се врати на писателите. Со децении веќе тие се докажаа како одлични организатори и како луѓе во кои треба да се има доверба, и кога има и кога нема пари. На тој начин Струга ќе си го добие својот природен сјај, ослободен од какви и да е и чии и да е политички наметки. Сите ние, кои на некој начин созревавме во поетска Струга, искрено навиваме организаторите да имаат успешна година и уште поуспешна иднина.
Претседател сте на Македонскиот ПЕН-центар. Како од таа позиција гледате на афирмацијата на творештвото на македонските писатели?
- Во правецот што го спомнувате Македонскиот ПЕН прави многу, многу повеќе отколку што се гледа или сака да се види со голо око. Стига е само да се каже дека Меѓународниот ПЕН беше првата организација во светот која прими една македонска асоцијација под нејзиното уставно име и која уште во далечната 1992 година донесе посебна резолуција за признавањето на македонската нација, литература и јазик. Но, за тоа во некоја друга пригода, по годинашната поетска Струга.
Лилјана Грџо Дамовска
РИСТО ЛАЗАРОВ, ДОБИТНИК НА НАГРАДАТА „БРАЌА МИЛАДИНОВЦИ“ НА СТРУШКИТЕ ВЕЧЕРИ НА ПОЕЗИЈАТА
Некои писатели се попознати од нивните дела
Поетот Ристо Лазаров ја напиша најдобрата поетска книга кај нас во минатата година - „Среде“ и за неа ја доби наградата „Браќа Миладиновци“ на Струшките вечери на поезијата. Во неговиот импозантен творечки опус се дваесетина книги што критиката ги оцени како мошне значаен придонес не само во современото македонско поетско творештво. Преведени се на англиски, руски, словенечки, чешки, албански и на бугарски јазик.
СЛЕДБЕНИКОТ НА ОПИТОТ НА БЛАЖЕ КОНЕСКИ
Да се добие награда за најдобра книга издадена последнава година секако е голем и значен настан за еден автор. Колку наградата ја доживувате како признание за севкупното творештво, а колку одвоено, како признание за поетската книга „Среде“?
- Веројатно и едното и другото, ако не се игнорираат годините што ги носам на плеќи, а и бројот на објавените книги. Со наградите никогаш не сте начисто: некогаш порануваат, некогаш доцнат, ама, ете, доаѓаат. Ем малку да не' разгалат, ем малку да ни ја поткренат самодовербата, во овие кошмарни времиња да ни дошепнат дека се' уште има надежи и за поезијата и за поетите. Во случајов, многу ми е мило што токму на книгата „Среде“ и' припаднаа почестите на наградата што го носи името на знаменитите и неодминливи стружани, браќата Миладиновци. Не отшто е моја најнова книга, колку затоа што низ процесот на нејзиното создавање ги доживеав највозбудливите соочувања со зборовите и нивното редење, најмакотрпното цедење на зборовите и нивното значење.
Како Вие, како автор што со децении е присутен на литературната сцена, ја доживеавте наградата?
- Искрено: како честит напор на жирито да и' стави точка на една серија прескокнувања на кои човек едноставно се навикнува и потоа, по дваесет објавени книги, и не му е многу гајле за наградите. Со наградите е така, ви значат нешто кога ги немате. И многу помалку ви значат кога ги имате. Мене, лично, најмногу ме обврзува името на наградата, пиететот што го имам кон подвигот на нашите вистински преродбеници, Димитрија и Константин Миладинови. Еве и во мигов ми го поткрева вознесот волшебната шупелка од песната на Константин. Се' друго во стилот „признание за досегашното творештво“ и „поттик за нови творечки напори и дострели“ е толку излитено што ми е непријатно да го ставам и во наводници.
Од каде токму овој наслов на вашата најнова книга?
- Од средиштето на животот, таму каде што се откриваат и зборовите и песните. Јас сум приврзаник и следбеник на опитот на Блаже Конески за откривањето на песната и не верувам дека песната може да се измисли. Од пресудна важност за песната е длабочината на животот од кој таа извира.
Каде Вие ја сместувате книгата „Среде“ во својот творечки опус?
- Повеќе, многу повеќе сакам да го препознавам местото во вредносниот систем на туѓи, а не на моите книги. Сеедно што сум веќе во тие години кога некои работи полесно се препознаваат и распознаваат. „Среде“ е последна книга од мојата трилогија (заедно со „Ненадејна“ и „Чехопек“) напишана во терцини. Сите три книги содржат по седум циклуси од по седум песни со по седум терцини.
Кога е човек среде, мисли ли на делби?
- Не секогаш. Среде може да биде (и во случајот е) и напор да се опстане во кохезивната јатка, а може да е и скровито или ачик место на спојување на две во едно. Што не значи дека сме скудни и дека не не' бидува за делби. Тамам ќе помислиме дека делбите си заминале во минатото, веднаш ќе се види дека минатото, всушност, не престанува. Иднината ретко кој ја споменува.
УМЕТНОСТА ЗАГРАДЕНА СО ПРОЅИДЕН ШМИНКЕРАЈ
Парите и политиката се' повеќе стануваат симболи на новото време. Уметноста се фрла на маргините. Има ли надеж за уметноста, за поезијата?
- Денес врие од сурогати, најмногу таму каде што е моќта и каде што се бараат само верни песови на кои, како што е редот, одвреме-навреме ќе им се фрли понекоја коска. На уметноста и' е наменет празниот простор, заграден со проѕиден шминкерај. Колку повеќе слаткоречиви фрази за уметноста како главен потпорен столб на нашата национална афирмација во светот, толку повеќе уметници не можат да живеат од својата уметност. Дочекавме некои наши писатели да се попознати од нивните дела. Загрижувачки малку се чита, загрижувачки и понижувачки се тиражите на нашите книги. Никој ништо не чита, па и писателите не се читаат меѓу себе. Не читаат и оние што купуваат книги. Сепак, не е попусто предочено дека луѓето еден ден можеби ќе престанат да читаат поезија, но никогаш нема да престанат да ја пишуваат. Наспроти сите црни пророштва за умирањето и исчезнувањето на уметноста, поезијата сепак ќе преживее. А тоа значи, ништо нема да исчезне.
Струшките вечери на поезијата годинава се обидуваат да и' го вратат сјајот на манифестацијата. Каква е иднината на СВП како афирматор на нашата книжевност и култура?
- Незаменлива, навистина незаменлива улога одиграа Струшките вечери на поезијата, извишувајќи се во наше највисоко и најскапоцено духовно светилиште. Од Струга, од Мостот на поезијата, потече големата и непресушна река на афирмација на македонската литература и култура. Затоа и не можам да се изначудам дека денес, по половина век на СВП, кај нас не може или не се сака да се согледа нивното незаменливо место во афирмацијата на нашето книжевно творештво. Струшките вечери ги покренаа самите писатели. Самите писатели ја носеа на плеќи и организацијата на поетска Струга и ги остварија нејзините најблескави изданија. Наеднаш, поради некакви законски и административни одредби, се случи Струшките вечери да зависат само од културната бирократија. Демек, биле национална институција, Министерството за култура ги помагало, па затоа и министерот требало да го именува составот на управата на поетска Струга. Време е и покрај законските јазли, поетска Струга да им се врати на писателите. Со децении веќе тие се докажаа како одлични организатори и како луѓе во кои треба да се има доверба, и кога има и кога нема пари. На тој начин Струга ќе си го добие својот природен сјај, ослободен од какви и да е и чии и да е политички наметки. Сите ние, кои на некој начин созревавме во поетска Струга, искрено навиваме организаторите да имаат успешна година и уште поуспешна иднина.
Претседател сте на Македонскиот ПЕН-центар. Како од таа позиција гледате на афирмацијата на творештвото на македонските писатели?
- Во правецот што го спомнувате Македонскиот ПЕН прави многу, многу повеќе отколку што се гледа или сака да се види со голо око. Стига е само да се каже дека Меѓународниот ПЕН беше првата организација во светот која прими една македонска асоцијација под нејзиното уставно име и која уште во далечната 1992 година донесе посебна резолуција за признавањето на македонската нација, литература и јазик. Но, за тоа во некоја друга пригода, по годинашната поетска Струга.
Лилјана Грџо Дамовска
СТРВНА, А ОМЛИТАВЕНА ГОЛЕМА РИБА
22.08.2008.10:11 Filed in:
Еден поглед
Глобализацијата и јазикот
Одите и триумфализмот со кои беше најавувана ерата на глобализацијата, полека се заменуваат со посмртни маршеви. Напернатите ултралиберали кои самоуверено и самобендисано се расфрлаа со волшебни стапчиња и спасоносни формули, почнуваат да ги наведнуваат главите пред стварноста која мнозина ја именуваат и како пропаст. Сакале-нејќеле, новите центри на моќта увидуваат дека парите и моќта што тие ја пружаат не се бесконечни. Пазарот, како основно средство на глобализацијата, се разнишува. Се демаскира и фактот дека големиот капитал поседува и пазарни новинари и медиуми, наемни мислители и верни бранители на новиот систем на нееднаквоста. Изминува рокот на траење на зашеќерените приказни. Се гледа дека пропагираната еднаквост на шансите, всушност, значела, во ист кафез да заклучите лав и зајак, па нека уживаат во натпреварот и се разбира нека победи подобриот. Приказната за еднаквоста на шансите не им значи ништо на луѓето кои повеќе од една година упорно протестираат пред парламентот на Македонија. Нив, по 25 години поминати на работа, транзицијата ги исфрлила на улица и не бараат ништо освен работа. На новите господари на светот не им е мило што се поуверливо се покажува дека нивниот волшебен напиток не е за сите луѓе, дека за мнозина тој може да биде и отровен. На новите господари на светот не им е мило што и покрај се што преку масовните медиуми беше направено за масовно покорување на духот, се распламти разногласие и жестоки полемики. Досетливи, какви што ги дал господ, новите господари на светот сега мрморат дека веќе и не е толку важна демократијата, колку што е важна глобализацијата. Новите господари на светот сакаат да се помириме со доминацијата на незнаењето, но, тоа, сепак, ќе врви малку потешко.
Глобалистичките ветришта не се нов, современ феномен, само што порано тие поинаку се именувале. Виорите на глобализацијата силно удирале и оставале видливи лузни и врз лицето на духот. Јазикот, како живо суштество, исто така е изложен на овие сурови ветришта, а речиси 4000 јазици во светот ја доживеале судбината на малата рипка која завршила во стрвните усти на големата риба. Но, има и пргави и жилави рипки, кои знаат да ја искористат својата поголема подвижност и да и избегаат од пред нос на големата, омлитавена риба. Во тоа катадневно надитрување што се вика и борба за опстанок, се раѓааат и нови вредности.
Еве, на пример, цели пет века од таканареченото Отоманско историско време во мојот мајчин, македонски јазик – како зрна песок во клепсидра – влегувале туѓи зборови. Како резултат на тој процес, денеска во моите песни, на пример, ќе ги сретнете и овие зборови: ишарет, риџа, мерак... Нашите лингвисти нив ги нарекуваат архаизми, а тие зборови мене ми служат за нагласување на колоритноста на мојот сопствен јазик. Во најкуси црти, ете тоа е влијанието на петвековниот бран на тогашната глобализација врз јазикот на мојот мал, денес уште и уситнет народ. Сакам да речам: бил и поминал тој бран, а јазикот на мојот мал народ си опстана, ами како.
И денес, во истиот тој мој мајчин јазик – пак како зрна песок во клепсидра – влегуваат туѓи зборови. Во моите песни нив ги нема, ама јазикот на помладите и најмладите не може да се замисли без таргети, дилови, стеџови, бекстеџови и други англизми, за кои, во речниците си постојат и прекрасни македонски зборови. Во некое идно време овие туѓи зборови ќе служат за нагласување на колоритноста на мојот мајчин јазик.
И така, оттука до вечноста. Како што ќе доаѓаат нови глобализации, секогаш поинаку именувани, ќе се обновува и своевидниот двобој на наслагите што ги оставаат тие во дамарите на јазикот, некако слично на холестеролот и другите масти што се таложат врз крвните садови. Во тој историски процес несомнено се збогатува јазикот, па и мојот мајчин јазик. Само што никогаш не треба да се заборави дека од многу глава боли, па и од многу туѓи зборови во ризницата на еден јазик. Баш како што е неопходен таканаречениот добар холестерол во крвта и баш како што е фатален зголемениот лош холестерол.
Во рабрануваниот океан на глобализацијата, на малите јазици им е судено да пливаат до изнемоштеност, ако сакаат да опстанат и да ја сочуваат својата самосвојност. Без разноликоста на јазиците, сите бранови би стивнале и сиот живот би станал едно огромно мртво море. Новите глобалисти не поднесуваат ни разноликости, ни полемики, ами безпоговорна еднонасочност. Тие од брегот сеирџиски го гледаат во морето само големиот бран – не знаат или не сакаат да знаат дека има и помали бранови и најмали бранчиња. Кога такви незнајковци во продавница за сувенири ќе купат од оние руски дрвени матушки, воопшто и не помислуваат дека кога ќе ја отвориш најголемата, во неа има и помала, и кога ќе ја отвориш помалата во неа има и уште помала, и се така до најмалата. Новите господари на светот многу би се радувале кога светот би го доживувале само на прв поглед, како нив. Кога би ги гледале само големиот бран и големата дрвена матушка. За среќа постои и она што секогаш и не се гледа на прв поглед. И ќе постои, наспроти дребноста. Така некако е и со јазиците. Та, сите ние знаеме колку големи дела се напишани и на таканаречените мали јазици.
ЗАБРАНЕТО Е ВНЕСУВАЊЕ НА ТАЖНИ МИСЛИ
21.08.2008.17:57